Polska w Zjednoczonej Europie

Polska, Węgry i Czechosłowacja od początku traktowały proponowane im umowy stowarzyszeniowe, jako etap wiodący je do pełnego członkostwa we Wspólnotach Europejskich. Pod naciskiem w/w państw, Wspólnoty zdecydowały się, zrewidować swoje bardzo ostrożne stanowisko w tej kwestii. 15 kwietnia 1991 r., Rada w porozumieniu z Komisją, zgodziły się na zapis w preambule układów stowarzyszeniowych, iż ostatecznym celem państw byłego bloku wschodniego jest członkostwo we Wspólnotach Europejskich.  Wspólnoty Europejskie miały pomóc wym. państwom osiągnąć w przyszłości ten cel.

Podczas negocjowania wszystkich układów stowarzyszeniowych, pojawiały się liczne problemy, których rozwiązywanie wydłużało proces negocjacyjny. Istotnym problemem negocjacyjnym dla Polski była kwestia protokołu finansowego, o który Strona polska usilnie zabiegała mając nadzieję, że zostanie on dołączony do umowy stowarzyszeniowej w formie aneksu. Protokół taki miał instytucjonalizować pomoc udzielaną przez Wspólnoty Polsce, określać jej główne dziedziny oraz niezbędną skalę. Wspólnota Europejska nie chciała jednak wtedy konkretyzować swojego wsparcia finansowego dla państw środkowoeuropejskich, w tym dla Polski, i dlatego ograniczyła się do jedynie ogólnikowych zapisów na ten temat. Wraz z rozpoczęciem przez Stronę polską negocjacji dot. umowy stowarzyszeniowej, w styczniu 1991 r. ustanowiony został -Pełnomocnik Rządu do Spraw Integracji Europejskiej oraz Pomocy Zagranicznej, mający działać w strukturze Urzędu Rady Ministrów. Bezpośredniego wsparcia miały mu udzielać specjalnie do tego powołane Biuro do Spraw Integracji Europejskiej oraz Biuro do Sprawa Pomocy Zagranicznej. Pełnomocnikiem Rządu ds. Integracji Europejskiej został Jacek Saryusz-Wolski. Jego podstawowym zadaniem było czuwanie nad realizacją kluczowych dla integracji Polski ze Wspólnotami Europejskimi zadań (harmonizowanie i koordynowanie procesów adaptacyjnych oraz integracyjnych i ich kontrola, budowa zaplecza instytucjonalnego, koordynowanie pozyskiwania i wykorzystywanie zagranicznej pomocy finansowej dla Polski).

Umowa stowarzyszeniowa nazwana Układem Europejskim, była decydującym etapem na drodze Polski do członkostwa we Wspólnotach Europejskich i Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 238 (obecnie 310) Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, Wspólnota mogła zawierać z jednym lub większą liczbą państw, ewentualnie organizacji międzynarodowych, umowy ustanawiające stowarzyszenie oraz obejmujące z tego tytułu dwustronne prawa, obowiązki, wspólne działania, a także stosowne procedury. Wspólnota Europejska zdecydowała się zawrzeć układy europejskie z trzema państwami jednocześnie. Stowarzyszenie wymienionych państw ze Wspólnotami stało się możliwe po spełnieniu przez kandydatów fundamentalnych warunków integracji, przede wszystkim ugruntowania demokratycznego porządku rządów oraz zaprowadzenia gospodarki wolnorynkowej. Układ Europejski Ustanawiający Stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, a także układy -węgierski i czeski, zostały podpisane w Brukseli w dn. 16 grudnia 1991 r. Układ został ratyfikowany przez Polskę 4 lipca 1992 r. (Dz.U. 1992, nr 60, poz. 302) i wszedł w całości w życie po zatwierdzeniu przez Parlament Europejski oraz ratyfikacji przez parlamenty Państw Członkowskich Wspólnot/ Unii Europejskiej w dniu 1 lutego 1994 r. (Dz. U. 1994, nr 11, poz. 39). Wraz z Układami podpisano także przejściowe porozumienia handlowe (Interim Agreement) mające obowiązywać do chwili wejścia w życie układów europejskich z początkiem lutego 1994 r. Umowa przejściowa, a dokładnie część handlowa polskiego Układu Europejskiego weszła w życie 1 marca 1992 r.

Układy Europejskie po raz pierwszy w historii powojennych stosunków państw Europy Środkowo-Wschodniej, zawierały oprócz spraw handlowych i gospodarczych także postanowienia dot. dialogu politycznego z Zachodem. Rozwijanie dialogu politycznego ze Wspólnotami było naturalną konsekwencją zbliżenia się Polski, Węgier i Czech do zachodnich standardów prawno-instytucjonalnych oraz wolnorynkowego systemu gospodarczego, co stało się możliwe po upadku komunizmu „Podstawowym warunkiem przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej) jest dostosowanie zasad jej ustroju gospodarczego oraz mechanizmów ich realizacji do generalnych założeń ustrojowych Wspólnot i ich państw członkowskich. W płaszczyźnie ustrojowo-gospodarczej dotyczy to kwestii relacji: państwo – gospodarka, w tym określenia granic i instrumentów państwowej polityki gospodarczej”. Jak stwierdził szef Przedstawicielstwa Wspólnot Europejskich w Polsce Aleksander H. Dijckmeester, bezpośrednio po podpisaniu przez Polskę Układu Europejskiego: „Dla kół międzynarodowego biznesu i finansjery jest to bez wątpienia, bardzo ważny, pozytywny sygnał, że Polska staje się stopniowo częścią świata zachodniego […] tworzy się bardziej sprzyjający klimat dla zachodniego biznesu w Polsce”. Istotnym warunkiem integracji demokracji wschodnioeuropejskich ze Wspólnotami Europejskimi była zdolność do prowadzenia przez te państwa polityki zagranicznej oraz bezpieczeństwa zgodnej z wytycznymi Wspólnot.

3. CZŁONKOSTWO W UNII EUROPEJSKIEJ

Od samego początku transformacji ustrojowej w Polsce, nowe, demokratyczne władze, nie wahały się głośno wyrażać aspiracji dot. uzyskania w przyszłości przez Polskę pełnego członkostwa w politycznych i ekonomicznych strukturach Wspólnot Europejskich. Wyrazem tego stał się jeden z zapisów Preambuły Układu Europejskiego, w którym wyraźnie stwierdzono, że „końcowym celem Polski jest członkostwo we Wspólnotach, a Stowarzyszenie […] pomoże Polsce osiągnąć ten cel”. Układ stowarzyszeniowy wytyczył drogę Polski do Członkostwa we Wspólnotach Europejskich i Unii Europejskiej. Wszystkie kolejne rządy polskie, począwszy od pierwszego demokratycznego rządu Premiera Tadeusza Mazowieckiego, bez względu na przeważające w nich opcje polityczne, konsekwentnie zmierzały do urzeczywistnienia tego celu. Pełna integracja ze Wspólnotami Europejskimi i Unią Europejską była jedyną, realną szansą na pomyślne zakończenie transformacji ustrojowej w Polsce oraz na zbudowanie przyjaznego dla obywateli, dostatniego i demokratycznego państwa.

W niedługim czasie od wejścia w życie części handlowej Układu Europejskiego, we wrześniu 1992 r., państwa tzw. Grupy Wyszehradzkiej -Polska, Węgry i  Czechy, wystąpiły we ze śmiałym memorandum manifestującym ich dążenia do uzyskania członkostwa we Wspólnotach Europejskich oraz powstającej właśnie Unii Europejskiej. W Memorandum Wyszehradzkim stwierdzono m.in., że: „Układy Europejskie są solidnym fundamentem stopniowej integracji naszych trzech państw ze Wspólnotami. […] Nasze rządy oczekują potwierdzenia, że nasz cel -pełna integracja- jest również celem samych Wspólnot, ze wszystkimi tego politycznymi i gospodarczymi konsekwencjami”. Sygnatariusze memorandum wyrazili wspólną wolę ubiegania się o członkostwo w Unii Europejskiej do końca ówczesnej dekady, wzywając jednocześnie przedstawicieli Wspólnot, aby „[…] odpowiedziały na -ich- wysiłki, poprzez jasne stwierdzenie, że integracja […] gospodarek, społeczeństw, prowadząca do członkostwa we Wspólnotach, jest również celem samych Wspólnot”. Memorandum Wyszehradzkie miało przypomnieć przedstawicielom Wspólnot Europejskich, o wkładzie wym. państw w odbudowę struktur demokratycznych w Europie Środkowo-Wschodniej. Niezmiernie istotny był fakt, że z memorandum wystąpiły wspólnie Polska, Węgry i Czechy, co jeszcze bardziej podkreśliło ich determinację w dążeniu do pełnej integracji ze Wspólnotami Europejskimi. Pod wpływem jednoznacznego stanowiska krajów stowarzyszonych Wspólnoty Europejskie podjęły na szczycie Rady Europejskiej w Kopenhadze, w dn. 21─22 czerwca 1993 r., doniosłą decyzję dot. ich rozszerzenia o państwa byłego bloku wschodniego, stwierdzając, że ich „Przystąpienie nastąpi niezwłocznie po przyjęciu zobowiązań wynikających z członkostwa w drodze spełnienia warunków ekonomicznych i politycznych”.

Decyzja Rady Europejskiej w Kopenhadze nie oznaczała natychmiastowego rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych z państwami Europy Środkowo-Wschodniej.  Była ona jednak decyzją o charakterze fundamentalnym dla przyszłości Wspólnot oraz dalszej integracji europejskiej. W niedalekiej przyszłości ustalenia kopenhaskie zaowocowały przyjęciem harmonogramu dostosowań, zarówno dla Unii Europejskiej i jej instytucji, jak i dla państw stowarzyszonych ubiegających się o członkostwo we Wspólnotach. Dodać należy, że do rozszerzenia, musiały przygotować się w pierwszej kolejności same Wspólnoty i z tego choćby powodu państwa kandydujące musiały czekać na uzyskanie członkostwa aż kilkanaście lat.

Układ Europejski wszedł w życie  lutego 1994 roku . Kilka tygodni później, 8 kwietnia 1994 r., minister spraw zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej Andrzej Olechowski złożył w Atenach na ręce przedstawicieli Prezydencji Greckiej wniosek w spr. przystąpienia Polski do Unii Europejskiej.  Złożenie wniosku akcesyjnego, otworzyło ostatni etap na drodze Polski do Członkostwa w Unii Europejskiej. W konsekwencji ustaleń kopenhaskich, na szczycie Rady Europejskiej w Essen, w dn. 8-9 grudnia 1994 r., przyjęto strategię przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej dla państw stowarzyszonych, wśród których znajdowała się także Polska. Rada Europejska zobowiązała wówczas Komisję Europejską do sporządzania corocznych raportów z realizacji planu akcesyjnego dla państw Europy Środkowo-Wschodniej, a także do analizowania skutków planowanego rozszerzenia dla samej Unii Europejskiej. Pomimo ciągle jeszcze ogólnikowych stwierdzeń dot. rozszerzenia Wspólnot o państwa byłego bloku wschodniego, przedstawiciele Wspólnot wyrazili wówczas wolę intensyfikacji wzajemnych kontaktów oraz poszukiwania nowych form współdziałania z państwami stowarzyszonymi w ramach tzw. dialogu strukturalnego. Miał on, jak wówczas zakładano, wesprzeć procesy dostosowawcze w państwach kandydujących.

Po spotkaniu Rady Europejskiej w Essen, Komisja Europejska przystąpiła do prac nad dokumentem mającym określić priorytety w dostosowaniu prawa polskiego do prawa wspólnotowego. Dokumentem tym była tzw. Biała Księga Komisji Europejskiej. Biała Księga została przyjęta na szczycie Rady Europejskiej w Cannes  w dn. 26─27 czerwca 1995 r. Dokument ten miał pomóc państwom stowarzyszonym w ich przygotowaniach do członkostwa w Unii Europejskiej. Na podstawie Białej Księgi oraz przeprowadzonych wówczas wnikliwych analiz określających stopień harmonizacji prawa polskiego z prawem wspólnotowym (acquis communautaire), opracowany został – Harmonogram Białej Księgi Komisji Europejskiej w Sprawie Integracji z Jednolitym Rynkiem Unii Europejskiej. Podczas szczytu Rady Europejskiej w Madrycie, w dn. 15─16 grudnia 1995 r., Rada Europejska zwróciła się do Komisji z prośbą o przygotowanie opinii w sprawie wniosków akcesyjnych złożonych przez państwa stowarzyszone. Zredagowana w konsekwencji tego opinia Komisji (tzw. avis) zapoczątkowała formalnie postępowanie Unii Europejskiej w kwestii akcesyjnej. Avis Komisji zawierał m.in. informacje dot. procesu demokratyzacji życia publicznego w Polsce, reform gospodarczych i kondycji polskiej gospodarki, realizacji polityki makroekonomicznej oraz dostosowania polskiego systemu prawnego do prawa wspólnotowego.

Na kolejnym szczycie Rady Europejskiej we Florencji, w dn. 21─22 czerwca 1996 r., kwestia przyszłego rozszerzenia Unii Europejskiej nie była w ogóle przedmiotem obrad. Podobnie było podczas szczytu Rady Europejskiej w Dublinie w dn. 13─14 grudnia 1996 r. Na spotkaniach tych nawiązano jedynie do ówczesnego stanu stosunków z państwami kandydującymi oraz zobowiązano się do przyśpieszenia prac nad wprowadzeniem w życie strategii przedakcesyjnej. W Traktacie Amsterdamskim, przyjętym na szczycie Rady Europejskiej w Amsterdamie w dn. 16─17 czerwca 1997 r., zamieszczona została długo oczekiwana przez państwa kandydujące deklaracja w sprawie rozszerzenia Unii Europejskiej. W Traktacie Amsterdamskim ustalono, że negocjacje akcesyjne z państwami kandydującymi, w tym z Polską, rozpoczną się na początku 1998 r.

16 lipca 1997 r. Komisja Europejska przedstawiła w Parlamencie Europejskim swoją opinię (avis) dot. przygotowań Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. Polska określona została, jako jedno z wiodących w tej dziedzinie państw kandydujących, tj. najlepiej przygotowanych do spełnienia warunków członkostwa w Unii Europejskiej. Komisja uznała, że Polska jest państwem o stabilnej demokracji, które gwarantuje rządy prawa oraz poszanowanie dla praw człowieka. Polska gospodarka została uznana za funkcjonującą gospodarkę rynkową, mogącą sprostać wyzwaniom konkurencji oraz sił rynkowych w dłuższej perspektywie czasowej. Opinia dot. możliwości implementacji przez Polkę prawa wspólnotowego była również pozytywna w ówczesnej ocenie Komisji Europejskiej. Oficjalne rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych Polski z Unią Europejską nastąpiło 31 marca 1998 r. w Brukseli, podczas spotkania Międzyrządowej Konferencji Akcesyjnej. Ze Strony polskiej w uroczystości uczestniczył minister spraw zagranicznych RP Bronisław Geremek. Negocjacje akcesyjne Polski z Unią Europejską trwały blisko 4 lata. Można je podzielić na 5 etapów:

  1. Przegląd prawa krajowego (tzw. screening) polegający na przeglądzie prawa polskiego pod kątem jego zgodności z prawem wspólnotowym (acquis). Prawo wspólnotowe podzielone zostało na 31 obszarów, w których miały być dalej prowadzone szczegółowe negocjacje.
  2. Formowanie stanowisk negocjacyjnych.
  3. Właściwe negocjacje w oparciu o ustalone stanowiska negocjacyjne.
  4. Przygotowanie Traktatu akcesyjnego.
  5. Ratyfikacja Traktatu akcesyjnego przez parlamenty krajowe poszczególnych Państw Członkowskich Unii Europejskiej. Dzięki staraniom Strony polskiej oraz jej  głównego negocjatora Jana Kułakowskiego, udało się połączyć dwa pierwsze etapy negocjacji akcesyjnych i przeprowadzić je w tym samym czasie, przez co skróceniu uległy negocjacje akcesyjne. Negocjacje z państwami kandydującymi zakończono 13 grudnia 2002 r. 9 kwietnia 2003 r. zgodę na podpisanie Traktatu akcesyjnego wyraził Parlament Europejski, 14 kwietnia Rada Unii Europejskiej ostatecznie zaakceptowała wnioski akcesyjne państw kandydujących.

16 kwietnia 2003 r. przedstawiciele Państw Członkowskich Unii Europejskiej oraz 10 nowych państw przystępujących do Wspólnoty podpisali w Atenach Traktat akcesyjny. Na mocy Traktatu ateńskiego Polska z dn. 1 maja 2004 r. stawała się Państwem Członkowskim Unii Europejskiej. Ze Strony Polskiej Traktat akcesyjny podpisali -Premier Rządu RP Leszek Miller oraz Minister Spraw Zagranicznych RP Włodzimierz Cimoszewicz. Podpisy złożone zostały w obecności Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Aleksandra Kwaśniewskiego. Procedurę akcesyjną dopełniło referendum krajowe, przeprowadzone w dn. 7─8 czerwca 2003 r. W referendum Polacy zdecydowanie opowiedzieli się za przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej.

[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]