Polska w Zjednoczonej Europie

img03

POLSKA W ZJEDNOCZONEJ EUROPIE

1. STOSUNKI POLSKI ZE WSPÓLNOTAMI EUROPEJSKIMI PRZED ROKIEM 1989 Stosunki Polski (PRL) z państwami zachodnimi po II wojnie światowej zostały ograniczone w drastyczny sposób ze względu na system polityczny narzucony Polsce przez Związek Radziecki. W wymiarze gospodarczym, bo ten głównie wchodził wówczas w grę, stosunki te były uwarunkowane członkostwem Polski w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). RWPG (od 1949 r.) była organizacją opartą na zasadach odmiennych niż zasady wolnorynkowe i aż do początku lat 90-tych XX w., stanowiła narzędzie politycznej oraz ekonomicznej rywalizacji Związku Radzieckiego z wolnym, demokratycznym światem. Polska (PRL), tak, jak i pozostałe państwa Europy Środkowo-Wschodniej znajdujące się w radzieckiej strefie wpływów, przez kilkadziesiąt lat nie mogła prowadzić suwerennej polityki zagranicznej i gospodarczej, a w związku z tym swobodnie kształtować swoich stosunków z Zachodem. Do zmiany tego niekorzystnego dla Polski układu przyczynił się dopiero upadek komunizmu oraz bankructwo systemu centralnie sterowanej gospodarki socjalistycznej.

Początki ściślejszej współpracy Polski (PRL) z Państwami Członkowskimi Wspólnot Europejskich przypadają na drugą połowę lat 80-tych XX w. Poprawa stosunków z państwami zachodnimi stała się możliwa dopiero po zmianach w Kierownictwie Związku Radzieckiego, a konkretnie po śmierci Leonida Breżniewa (10.11.1982 r.) oraz jego następców -Jurija Andropowa (9.02.1984 r.) i Konstantina Czernienki (10.03.1985 r.), zdecydowanych przeciwników reformowania systemu komunistycznego, kontynuujących rządy sowieckie nastawione na konfrontację z Zachodem.

11 marca 1985 r., przywództwo ZSRR objął należący do młodszego pokolenia komunistów radzieckich, zwolennik łagodniejszej formy komunizmu, Michaił Gorbaczow. Do podjęcia reform państwa radzieckiego skłoniła Rosjan pogarszająca się sytuacja ekonomiczna, zarówno w Kraju Rad, jak i w całym bloku wschodnim, będąca w decydującej mierze następstwem kosztownego wyścigu zbrojeń, w którym uczestniczył Związek Radziecki oraz jego państwa satelickie. Zapoczątkowana przez Gorbaczowa pierestrojka doprowadziła w niedługim czasie do wyraźnego ocieplenia stosunków na linii Wschód−Zachód. Polska, która znajdowała się wówczas w bardzo trudnej sytuacji gospodarczej, również potrzebowała reform. Duża część Kierownictwa rządzącej niepodzielnie w PRL Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z zadowoleniem przyjęła poprawę stosunków na linii Wschód─ Zachód, licząc na ożywienie kontaktów gospodarczych z państwami kapitalistycznymi, w tym z Państwami Członkowskimi Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). Współpraca ta, szczególnie zaś pomoc gospodarcza Zachodu, na którą wówczas bardzo liczono, były jedynym ratunkiem dla przeżywającej głęboki kryzys gospodarki PRL-owskiej.

Podstawowe znaczenie w stosunkach Polski (PRL) z państwami zachodnimi przed 1989 r. odgrywały sprawy handlowe. Rozwijanie współpracy gospodarczej z Państwami Członkowskimi Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) było utrudnione, z jednej strony stanem ówczesnych stosunków politycznych pomiędzy Wschodem i Zachodem, z drugiej zaś strony rozbieżnościami natury ekonomicznej występującymi pomiędzy EWG i RWPG. Dodatkowym utrudnieniem we wzajemnych kontaktach, był brak oficjalnego porozumienia, pomiędzy wym. organizacjami gospodarczymi, w związku z tym, nie mogło być mowy o planowej i efektywnej współpracy. Stosunki gospodarcze PRL oraz pozostałych państw socjalistycznych z państwami kapitalistycznymi aż do końca II poł. lat 80-tych XX w., odzwierciedlały, chłodne relacje pomiędzy Wschodem i Zachodem epoki zimnowojennej. Pierwsze umowy dot. współpracy handlowej Polski (PRL) z Państwami Członkowskimi Wspólnot Europejskich, zawarto w drugiej połowie lat 60-tych XX w. Obejmowały one eksport niektórych towarów do państw Europy Zachodniej a w szczególności artykułów rolnych. W kolejnej dekadzie, nastąpiły istotne zmiany w stosunkach handlowych PRL z EWG na skutek wprowadzenia przez Wspólnoty od 1 stycznia 1975 r. jednolitej polityki handlowej wobec państw socjalistycznych. Polityka ta znalazła się w gestii Komisji Wspólnot mającej reprezentować w tej dziedzinie wszystkie Państwa Członkowskie EWG. Wspólnoty Europejskie proponowały wynegocjowanie umów handlowo-gospodarczych z poszczególnymi państwami socjalistycznymi, na co nie chciał się zgodzić Związek Radziecki. Różnice stanowisk dot. zasad współpracy pomiędzy wym. organizacjami gospodarczymi pogłębiło militarne zaangażowanie się ZSRR w długą i kosztowną wojnę w Afganistanie (1979 r.). Wydarzenia w 1980 i 1981 r. w Polsce pokazały, że w bloku wschodnim istnieją zarzewia poważnego kryzysu politycznego i społecznego. Brutalna próba stłumienia przez władze PRL demokratycznych aspiracji polskiego społeczeństwa, którą był wprowadzony 13 grudnia 1981 r. stan wojenny, pogorszyła i tak nie najlepsze stosunki pomiędzy Wschodem i Zachodem. 23 grudnia 1981 r. Prezydent Stanów Zjednoczonych Ronald Reagan wprowadził ograniczone sankcje gospodarcze wobec PRL.

Przywódcy Wspólnot Europejskich bacznie przyglądali się rozwojowi sytuacji politycznej w Polsce (PRL). Po wprowadzeniu stanu wojennego, nastroje społeczne w kolejnych latach uległy względnemu uspokojeniu. Na krótki okres czasu osłabło też zainteresowanie Polską na Zachodzie. Powróciło ono ze zdwojoną siłą w drugiej połowie dekady, w związku z pierestrojką, a także na skutek pogarszającej się drastycznie sytuacji gospodarczej kraju, na co znacząco wpływały zastosowane przez Stany Zjednoczone wobec PRL, sankcje gospodarcze. Sankcje kierowane były wprawdzie przeciwko komunistycznym władzom PRL, w praktyce jednak godziły w pogrążoną w głębokim kryzysie gospodarkę oraz w polskie społeczeństwo. Przełamanie izolacji Polski (PRL) na arenie międzynarodowej zbiegło się z ociepleniem stosunków politycznych pomiędzy Wschodem i Zachodem oraz normalizacją stosunków gospodarczych pomiędzy EWG i RWPG. Na posiedzeniach Parlamentu Europejskiego oraz Rady Wspólnot w dn. 24 października 1985 r. oraz 27 października 1986 r., Wspólnoty uzgodniły ostatecznie cele swojej dalszej polityki wobec państw bloku wschodniego.  Współpraca pomiędzy organizacjami EWG i RWPG miała się odtąd odbywać równolegle z zacieśnianiem stosunków Wspólnot z poszczególnymi państwami obozu socjalistycznego. Komisarz Willy de Clercq zaproponował, aby współpraca gospodarcza z państwami socjalistycznymi opierała się na zasadzie dyferencjacji i była dostosowywana do możliwości poszczególnych krajów. 11 grudnia 1986 r. Parlament Europejski opowiedział się za zrewidowaniem dotychczasowych stosunków z Polską (PRL), proponując otwarcie negocjacji w sprawie szerokiego porozumienia dot. wzajemnej współpracy i to nie tylko w wymiarze gospodarczym. W lutym 1987 r. Stany Zjednoczone zniosły ostatnie z sankcji gospodarczych nałożonych w 1981 r. na PRL.

Zainicjowana przez nowe Kierownictwo Związku Radzieckiego pierestrojka, umożliwiła przywódcom świata zachodniego zmianę dotychczasowej polityki, zarówno wobec ZSRR, jak i jego państw satelickich. Miało to szczególnie znaczenie w obliczu narastających problemów gospodarek państw socjalistycznych. Sytuacja ekonomiczna Polski dramatycznie się pogarszała „gospodarka była w stanie ruiny -puste półki w sklepach, szalejąca inflacja, całkowita dezorganizacja finansów publicznych i katastrofalne zadłużenie zewnętrzne”. Polskie przedsiębiorstwa nastawione były wówczas przede wszystkim na współpracę z odbiorcami towarów z państw socjalistycznych, były więc prawie całkowicie uzależnione od rynku RWPG. Rozpad bloku komunistycznego i jego struktur gospodarczych pod koniec lat 80-tych oznaczał dramatyczne pogorszenie się sytuacji oraz upadek wielu polskich przedsiębiorstw. Ówczesne władze PRL zdawały sobie sprawę z tych trudności oraz z konieczności dokonania daleko idących zmian w ustroju oraz polityce gospodarczej państwa.  Pod koniec lat 80─tych większość Kierownictwa rządzącej ciągle jeszcze krajem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, zdawała sobie sprawę z tego, że wszelkie próby naprawiania systemu socjalistycznego są bezcelowe i wraz z upływającym czasem mogą jedynie pogarszać sytuację gospodarczą państwa. Potrzebne były radykalne posunięcia reformatorskie, a nie tylko powierzchowne zmiany bankrutującego systemu gospodarczego. Jedyną szansą dla przeżywającej głęboki kryzys gospodarki PRL-owskiej była jej gruntowna przebudowa, odejście od modelu gospodarki centralnie sterowanej i oparcie się na zdrowych zasadach wolnorynkowych oraz nawiązanie bliskiej współpracy z rozwiniętymi państwami Zachodu.

Rozpoczęcie systemowych reform w Polsce (PRL), która od blisko pół wieku była państwem niemalże całkowicie uzależnionym od Związku Radzieckiego, musiało zaczekać na odpowiedni klimat polityczny, a dokładnie, na ocieplenie stosunków pomiędzy Wschodem i Zachodem, do którego doszło dopiero pod koniec lat 80–tych na fali pierestrojki. Negocjacje pomiędzy EWG i RWPG zakończyły się 25 czerwca 1988 r. podpisaniem w Luxemburgu przez przedstawicieli obu organizacji  –Wspólnej Deklaracji. Był to dokument o doniosłym znaczeniu politycznym. Deklaracja luksemburska oznaczała zasadniczy zwrot w dotychczasowych stosunkach konkurujących ze sobą wielkich organizacji gospodarczych, które reprezentowały odmienne systemy polityczne i ekonomiczne. Wspólna Deklaracja ustanowiła oficjalne stosunki pomiędzy EWG i RWPG. Podpisanie porozumienia pomiędzy EWG i RWPG przywitano z wielkimi nadziejami we wszystkich państwach socjalistycznych. Nieuregulowane do tej pory stosunki pomiędzy organizacjami gospodarczymi były największą przeszkodą w rozwijaniu harmonijnej, mogącej przynosić wzajemne korzyści współpracy (oficjalne stosunki dyplomatyczne PRL nawiązała z EWG 20 września 1988 r.)

Według ówczesnego Przewodniczącego Komisji Wspólnot, Jacquesa Delorsa, porozumienie z Luxemburga kończyło specyficzny rozdział w powojennej historii Europy, w którym stosunki pomiędzy państwami zachodnimi, a ich sąsiadami ze środkowej i wschodniej części Starego Kontynentu w praktyce nie istniały. Podpisując porozumienie, przedstawiciele RWPG uznali ostatecznie Wspólnoty Europejskie, zarówno pod względem terytorialnym, jak i posiadanych przez nie kompetencji.

W grudniu 1988 r., Komisja Wspólnot zwróciła się do Rady o zgodę na rozpoczęcie negocjacji dot. nawiązania ściślejszej współpracy gospodarczej z Polską. Komisja opowiedziała się wtedy za ograniczonym porozumieniem handlowym (zakładającym jedynie wzajemną liberalizację handlu). Po niespełna dwóch miesiącach, 20 lutego 1989 r., Rada Wspólnot Europejskich upoważniła Komisję do oficjalnego rozpoczęcia negocjacji z Polską Rzeczpospolitą Ludową w sprawie porozumienia dot. handlu oraz współpracy gospodarczej. Komisja była wówczas zadowolona z tempa oraz skali wprowadzanych w Polsce reform politycznych i gospodarczych. Jeszcze na rok przed podpisaniem porozumienia, jej urzędnicy, obstawali za zawarciem z Polską jedynie ograniczonego porozumienia handlowego. Zupełnie inaczej wyglądała podpisana 26 września 1988 r. umowa handlowo-gospodarcza EWG z rządem Węgier, będąca pierwszym, szerokim porozumieniem gospodarczym zawartym przez Wspólnoty z państwem socjalistycznym. Umowa ta stała się porozumieniem modelowym, wzorcem dla późniejszych umów tego typu zawieranych z pozostałymi państwami obozu socjalistycznego, w tym także z Polską (PRL). Przedstawiciele Wspólnot dość długo nie chcieli się zgodzić, aby umowa, którą zamierzano zawrzeć z PRL, miała podobny zakres do umowy węgierskiej. Proces demokratyzacji kraju, a także wprowadzane reformy gospodarcze sprawiły jednak, że wątpliwości urzędników Komisji szybko przestały być zasadne.

Przełomowym rokiem w najnowszej historii Polski, w tym także dla transformacji politycznej i gospodarczej kraju okazał się rok 1989 r., w którym przeprowadzono pierwsze w powojennej historii kraju wolne wybory (4VI i 18 VI). Oprócz intensyfikacji wymiany handlowej, równie ważne dla Wspólnot Europejskich było finansowe wsparcie procesu polskiej transformacji ustrojowej. Nie można zapominać, że zarówno Polska, jak i pozostałe państwa obozu socjalistycznego, znajdowały się ciągle pod silnym wpływem Związku Radzieckiego. Ostatnie oddziały Armii Radzieckiej wycofały się z Polski 16 IX 1993 r. Szefowie dyplomacji Państw Członkowskich Wspólnot Europejskich przyglądając się rozwojowi wypadków politycznych w PRL zadecydowali ostatecznie o rozszerzeniu współpracy z Polską. Po przeprowadzeniu wolnych wyborów w czerwcu 1989 r., Polska otworzyła w Brukseli Przedstawicielstwo Dyplomatyczne przy Wspólnotach Europejskich (lipiec 1989 r.), mianując swoim pierwszym ambasadorem Jana Kułakowskiego (28.02.1990 r.). W takich warunkach politycznych negocjacje dot. umowy handlowo-gospodarczej z EWG szybko dobiegły końca.

19 września 1989 r. podpisano w Warszawie długo oczekiwaną, kluczową dla przemian politycznych i gospodarczych – Umowę pomiędzy Polską Rzeczpospolitą Ludową i Europejską Wspólnotą Gospodarczą w Sprawie Handlu oraz Współpracy Handlowej i Gospodarczej. Umowa ta dała początek normalnej, nieobciążonej już względami natury politycznej oraz ideologicznej współpracy ze Wspólnotami w wielu dziedzinach. Umowa pomiędzy PRL i EWG, a także zapoczątkowany przez porozumienie Okrągłego Stołu proces transformacji politycznej i gospodarczej Polski, wytyczyły ostatecznie kierunek przemian, który doprowadził do zmiany ustroju państwa polskiego i nawiązania przez Polskę ścisłej współpracy ze Wspólnotami Europejskimi.

2. UKŁAD STOWARZYSZENIOWY

Po raz pierwszy kwestia stowarzyszenia państw Europy Środkowo-Wschodniej ze Wspólnotami Europejskimi pojawiła się oficjalnie podczas obrad Rady Europejskiej w Strasburgu w dn. 8 – 9 grudnia 1989 r. Na spotkaniu tym po raz pierwszy podjęto oficjalnie kwestię przyszłego członkostwa państw Europy Środkowej i Wschodniej we Wspólnotach Europejskich. Przedstawiciele Wspólnot stwierdzili wówczas, że „Wspólnota podjęła i będzie podejmować niezbędne decyzje mające na celu wzmocnienie współpracy z narodami aspirującymi do wolności, demokracji i postępu oraz państwami, które chcą, aby u ich podstaw leżały takie zasady, jak demokracja, pluralizm i rządy prawa. Wspólnota będzie wspierała niezbędne reformy gospodarcze wszystkimi środkami, które leżą w jej dyspozycji i będzie kontynuować analizę formuły stowarzyszenia z państwami, które podążają ścieżką reform gospodarczych i politycznych”. W niedługim czasie, 20 stycznia 1990r., na posiedzeniu ministrów spraw zagranicznych Dwunastki w Dublinie, potwierdzona została wola rozszerzenia stosunków politycznych i gospodarczych z przodującymi w demokratycznych reformach państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Zachęcano przy tym Komisję Wspólnot do wypracowania konkretnych rozwiązań w tej dziedzinie w najbliższej przyszłości. Komisja uznała, że zawierane wówczas umowy dot. współpracy handlowej i gospodarczej z poszczególnymi państwami bloku socjalistycznego, będą punktem wyjścia dla ściślejszej współpracy nowego rodzaju, w tym także dla porozumień o charakterze stowarzyszeniowym. Komisja Wspólnot nie sprecyzowała wówczas warunków, na jakich Wspólnoty Europejskie gotowe były zawrzeć umowy stowarzyszeniowe z państwami byłego bloku wschodniego. Przedstawiciele Wspólnot uświadamiali zainteresowanym państwom, że ewentualne umowy stowarzyszeniowe nie mogą być traktowane, jako zobowiązania Dwunastki do ich przyjęcia w przyszłości w poczet członków Wspólnot Europejskich. Planowane umowy, które zamierzano zawrzeć z poszczególnymi państwami Europy Środkowo-Wschodniej, miały być dostosowane do ich ówczesnych możliwości gospodarczych oraz miały się wiązać z postępami w demokratyzacji życia publicznego w tych państwach.

Wstępny projekt umowy stowarzyszeniowej został przygotowany przez Komisję Wspólnot w sierpniu 1990 r. Planowano, że na początek będzie ona zwarta z trzema przodującymi w reformach państwami, tj. z Węgrami, Polską i Czechosłowacją. Tym razem Komisja precyzyjnie określiła cele umów stowarzyszeniowych:

  1. Po pierwsze, miały one sprzyjać budowaniu klimatu wzajemnego zaufania i stabilności umożliwiającego skuteczne wdrażanie reform politycznych, gospodarczych oraz rozwijania coraz ściślejszej współpracy ze Wspólnotami w ustalonych dziedzinach.
  2. Po drugie, umowy stowarzyszeniowe miały umożliwić przyszłym członkom Wspólnot Europejskich włączenie się w proces integracji europejskiej.
  3. Po trzecie, stowarzyszenie miało samo w sobie stworzyć odpowiedni klimat do rozwijania stosunków handlowych.
  4. Po czwarte, planowane umowy miały zbudować mocne fundamenty dla finansowej współpracy państw kandydujących ze Wspólnotami.
  5. Po piąte, celem umów stowarzyszeniowych było rozwijanie współpracy państw środkowoeuropejskich ze Wspólnotami w zakresie wymiany informacji z różnych dziedzin życia gospodarczego, społecznego oraz kulturalnego. Na tym etapie przedstawiciele Wspólnot ciągle jeszcze podkreślali, że celem projektowanych umów stowarzyszeniowych nie jest członkostwo zainteresowanych państw we Wspólnotach Europejskich.

Po przyjęciu 18 marca 1990 r. przez Radę Wspólnot rozstrzygnięć upoważniających Komisję do podjęcia negocjacji dot. układów stowarzyszeniowych, rozpoczęły się oficjalne rozmowy z przedstawicielami państw kandydujących, tj. z Polską, Węgrami i Czechosłowacją. Negocjacje z każdym z nich trwały jeden rok i były trudne, zarówno dla Strony wspólnotowej, jak i dla młodych demokracji wschodnioeuropejskich „Wspólnota musiała wyjść naprzeciw prośbom państw Europy Środkowej poprzez wysunięcie korzystniejszych propozycji dla tych państw. Wspólnota musiała przełożyć swoje polityczne deklaracje poparcia dla nowych demokracji w Europie Środkowej na konkretne działania w ramach współpracy politycznej i gospodarczej”. Poważne trudności w negocjowaniu umów stowarzyszeniowych czyniły przez pewien czas najmłodsze Państwa Członkowskie Wspólnot  – Hiszpania i Portugalia (do 1986 r.), które obawiały się konkurencji ze strony państw Europy Środkowo-Wschodniej.