Historia integracji europejskiej

Ojcowie Zjednoczonej Europy:

Richard Nikolaus Coudenhove-Kalergi (1894-1972)

Józef Retinger (1888-1960)

Winston Churchill (1874-1965)

Robert Schuman (1886-1963)

Jean Monnet (1888-1973)

Konrad Adenauer (1876-1967)

Alcide de Gasperi (1881-1954)

Pauli-Henri Spaak (1899-1972)

3. KOLEJE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

Traktat Paryski

      9 maja 1950 r. Minister Spraw Zagranicznych Francji Robert Schuman przedstawił plan utworzenia organizacji gospodarczej mającej na celu stworzenie oraz uregulowanie rynku strategicznych dla odbudowującej się po wojnie Europy surowców -węgla, stali i żelaza. Inicjatywa ta zapoczątkowała proces integracji gospodarczej Europy Zachodniej. Sześć państw zachodnioeuropejskich (tzw. „szóstka europejska”) – Belgia, Holandia, Luxemburg, Francja, Republika Federalna Niemiec oraz Włochy poparło tę propozycję i powołało do istnienia – Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Traktat ustanawiający Wspólnotę (TEWWiS) podpisano w Paryżu 18 kwietnia 1951 r. (Traktat Paryski). Traktat wszedł w życie 23 lipca 1952 r. i miał obowiązywać przez 50 lat (do 23. VII. 2002 r.).

      EWWiS posiadała osobowość prawną organizacji międzynarodowej i była wyposażona w ponadnarodowe kompetencje. Wspólnota ustanowiła swoje organy Wspólnoty -Wysoką Władzę, Radę Ministrów, Zgromadzenie oraz Trybunał Sprawiedliwości. Zgodnie z ustaleniami TEWWiS, działania Wspólnoty miały się przyczyniać do wzrostu gospodarczego państw członkowskich organizacji oraz podnoszenia poziomu życia ich obywateli. Traktat organizował obrót na rynku węgla i stali. Uwzględniał zniesienie opłat wywozowych i przywozowych na wym. surowce strategiczne, zniesienie subwencji ze strony państwa dla produkcji stali oraz wydobycia węgla, a także wpływał na utrzymanie stałych zasad związanej z nimi wymiany handlowej. Postanowienia traktatowe miały być stosowane także w sytuacjach kryzysowych lub w przypadku nieuczciwej konkurencji ze strony państw trzecich (ceny węgla i stali). Z upływem czasu do EWWiS przystąpiły kolejne państwa -Dania, Irlandia i Wielka Brytania (od 1973 r.), Grecja (od 1981 r.), Hiszpania i Portugalia (od 1986 r.) oraz Austria, Finlandia i Szwecja (od 1995 r.).

      Ustanowienie EWWiS zachęciło zwolenników integracji europejskiej do wzmożenia działań integracyjnych. Należy podkreślić, że o ile państwa „szóstki europejskiej” bez większych problemów zaakceptowały podejmowanie wspólnych decyzji w zakresie spraw gospodarczych i handlowych, o tyle trudniej było im dojść do konsensusu w sprawie prowadzenia wspólnej polityki zagranicznej czy obronnej. W interesującym nas okresie przystąpiono do tworzenia dwóch kolejnych wspólnot –Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO) i Europejskiej Wspólnoty Politycznej (EWP).Traktat ustanawiający EWO podpisany został 27 maja 1952 r. przez Belgię, Holandię, Luksemburg, RFN, Francję i Włochy. Podobnie jak to było w przypadku EWWiS miał obowiązywać przez 50 lat. Traktat przewidywał, że państwa członkowskie Wspólnoty zrzekną się swoich kompetencji w zakresie obronności i przekażą je ponadnarodowym instytucjom. Planowano utworzenie wspólnej armii europejskiej, w skład której miały wejść kontyngenty wojskowe z poszczególnych państw oraz, że będzie ona pozostawać pod wspólnym dowództwem. Traktat ustanawiający EWO został odrzucony (zdjęty z porządku obrad) 30 sierpnia 1954 r. przez francuskie Zgromadzenie Narodowe. Sprzeciw Francji doprowadził ostatecznie do zarzucenia planów zbudowania wspólnej armii europejskiej, nie mniej jednak sprawa ta nie przestała być dyskutowana. Powołana do życia w 1954 r. Unia Zachodnioeuropejską (UZE) zakładała kontynuowanie prac nad stworzeniem wspólnego systemu bezpieczeństwa dla Państw Członkowskich EWWiS (oprócz państw „szóstki europejskiej” do grona założycieli UZE należała także Wielka Brytania).

      Drugą z wymienionych wspólnot powstałych w omawianym okresie była Europejska Wspólnota Polityczna (EWP). W 1952 r. Zgromadzenie Ogólne EWWiS, pod kierownictwem Paula─Henri’ego Spaaka, zaproponowało powołanie do życia nowej Wspólnoty, która mogłaby zastąpić, zarówno EWO, jak i EWWiS. Podstawowym zadaniem tej organizacji miała być koordynacja polityki zagranicznej państw zachodnioeuropejskich oraz budowa wspólnego rynku. Zgromadzeniu EwWiS udało się nawet przyjąć Traktat ustanawiający EWP, jednak odrzucenie przez Francuzów EWO w 1954 r. przesadziło także o losie EWP.

Traktaty Rzymskie

      Pomimo niepowodzenia dwóch inicjatyw wspólnotowych -Europejskiej Wspólnoty Politycznej i Europejskiej Wspólnoty Obronnej, a także zawężenia procesu integracyjnego jedynie do sfery gospodarczej, politycy zachodnioeuropejscy zaproponowali utworzenie kolejnych wspólnot. Zwolennicy pogłębiania procesu integracyjnego uznali, że najważniejszą i jednocześnie najskuteczniejszą formą integracji, w ówczesnych warunkach, jest integracja gospodarcza. Najbardziej dobitny wyraz temu przekonaniu dał holenderski minister spraw zagranicznych Jan Beyen, który w swoich memorandach (grudzień 1952 r. i luty 1953 r.) zaproponował stworzenie wspólnego rynku europejskiego, jako rozwiązanie odmienne od dotychczas forsowanej sektorowej koncepcji integracji gospodarek państw zachodnioeuropejskich (sektory: surowcowy, transportowy, rolnictwo, energetyka, zwł. atomowa). Plan Beyena, a także prace powstałej w niedługim czasie specjalnej komisji ds. opracowania koncepcji wspólnoty gospodarczej oraz współpracy w dziedzinie energii atomowej, której przewodził szef dyplomacji belgijskiej Paul─Henri Spaak (pracowała od VII 1955 do IV 1956 r.), zaowocowały powołaniem dwóch kluczowych dla procesu integracji europejskiej wspólnot –Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG, ang. European Economic Community ) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (EWEA/EUROATOM, ang. European Atomic Energy Community). 25 marca 1957r. podpisano w Rzymie Traktaty powołujące do istnienia EWG i EUROATOM. Traktaty te (Traktaty Rzymskie od miejsca ich podpisania) weszły one w życie 1 stycznia 1958 r. W przeciwieństwie do Traktatu ustanawiającego EWWiS zawarto je bezterminowo.

      W momencie wejścia w życie Traktatów Rzymskich Wspólnoty Europejskie tworzyła „szóstka europejska” (Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Niemcy(RFN) i Włochy). Kolejne rozszerzenia włączyły do Wspólnot pozostałe państwa zachodnioeuropejskie:

I-sze rozszerzenie Wspólnot Europejskich nastąpiło 1 stycznia 1973 r. (Dania, Irlandia i Wielka Brytania)

II-gie rozszerzenie nastąpiło 1 stycznia 1981 r. (Grecja)

III-cie rozszerzenie nastąpiło 1 stycznia 1986 r. (Hiszpania i Portugalia)

IV-te rozszerzenie nastąpiło 1 stycznia 1995 r. (Austria, Finlandia i Szwecja, UE -15)

V-te rozszerzenie nastąpiło 1 maja 2004 r. (Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry) i objęło 10 państw, choć zgodnie z ustaleniami Konferencji Międzyrządowej z Nicei (2000 r.) do grupy tej miały należeć także Bułgaria i Rumunia (UE -25)

VI-te i ostatnie rozszerzenie Unii Europejskiej 1 stycznia 2007 objęło Rumunię i Bułgarię, państwa, które w 2004 r. nie mogły przystąpić do Wspólnoty na skutek tego, że nie spełniały niektórych warunków akcesji (UE─27)

Jednolity Akt Europejski

      Jednolity Akt Europejski (JAE, ang. Single European Act) był umową międzynarodową zawartą w ramach Wspólnot Europejskich, która modyfikowała Traktaty Rzymskie z 1957 r. Podpisywano go dwuetapowo, 17 i 28 lutego 1986 r. Porozumienie weszło w życie 1 lipca 1987 r. JAE był inicjatywą o dużym znaczeniu dla procesu integracji europejskiej. JAE wpłynął na przekształcenie procedur decyzyjnych we Wspólnotach, dał też początek wspólnemu rynkowi europejskiemu oraz wzmocnił współpracę polityczną pomiędzy Państwami Członkowskimi Wspólnot.

      JAE nadał ramy organizacyjne Europejskiej Współpracy Politycznej (EWP, ang. European Political Cooperation ), stanowiącej od 1970 r. formę współpracy pomiędzy Państwami Członkowskimi Wspólnot. W jej skład wchodziły procedury związane z regularnymi konsultacjami ministrów spraw zagranicznych Państw Członkowskich Wspólnot, pomagającymi w wypracowywaniu wspólnych stanowisk. Od 1974 r. EWP została przyporządkowana powstałej wówczas Radzie Europejskiej, najwyższemu gremium politycznemu Wspólnot Europejskich. Od momentu wejścia w życie JAE, działające w celu urzeczywistnienia Unii Wspólnoty Europejskie i EWP miały zachowywać odrębność organizacyjną względem siebie.  JAE sformalizował odbywające się cyklicznie konferencje szefów rządów Państw Członkowskich Wspólnot Europejskich ustanawiając ostatecznie Radę Europejską.

      JAE rozwinął oraz pogłębił dziedziny prawa instytucjonalnego i materialnego Wspólnot Europejskich. Wzmocnił pozycję Parlamentu Europejskiego poprzez wprowadzenie procedury współpracy z Radą w zakresie stanowienia prawa wspólnotowego (od tego momentu do traktatów wprowadzano nazwę -Parlament Europejski). Komisja Wspólnot na mocy JAE otrzymała dodatkowe uprawnienia. W celu odciążenia Trybunału Sprawiedliwości JAE powołał do istnienia Sąd Pierwszej Instancji (rozpoczął działalność1 stycznia 1989 r.).

      W JAE współdziałanie Wspólnot Europejskich rozciągnięto na nowe dziedziny (spójna polityka gospodarcza i społecznej, ochrona środowiska, rozwój nauki i postęp technologiczny). W sferze prawa materialnego wprowadzono regulacje dot. utworzenia od 1 stycznia 1993 r. wspólnego rynku wewnętrznego, czyli strefy wolnego przepływu towarów, osób, usług oraz kapitałów.

Traktat o Unii Europejskiej

      Druga połowa lat 80-tych XX w. oraz początek kolejnej dekady były czasem, w którym doszło do spowolnienia procesu integracyjnego. Było to związane z wydarzeniami w Europie i na świecie, przede wszystkim zaś z upadkiem komunizmu oraz rozpadem Związku Radzieckiego (w tym także rozpadem militarnych struktur bloku wschodniego). Integracja gospodarcza Europy Zachodniej osiągnęła wprawdzie zakładane cele, nie mniej jednak polityczne znaczenie Wspólnot na arenie międzynarodowej ciągle nie było zbyt duże. Zmiany w Europie Środkowo-Wschodniej, „upadek muru berlińskiego” i zjednoczenie państw niemieckich (3.X.1990 r.) wymusiły poważne reformy Wspólnot Europejskich. Przełomowym wydarzeniem dla integracji europejskiej stał się kolejny traktat –Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej.

      Traktat o Unii Europejskiej (TUE, ang. Treaty on European Union) został uzgodniony 11 grudnia 1991 r., a następnie podpisany 7 lutego 1992 r. Miał wejść w życie 1 stycznia 1993 r., jednak sprawy proceduralne wpłynęły na przedłużenie procesu ratyfikacyjnego w poszczególnych Państwach Członkowskich Wspólnot Europejskich. Traktat wszedł w życie 1 listopada 1993 r. W Irlandii, Francji oraz w Danii, ratyfikacja Traktatu wymagała przeprowadzenia referendów krajowych.

     TUE zapoczątkował nowy etap w procesie integracji europejskiej. Powstanie Unii Europejskiej, w wymiarze prawnym, oznaczało zmiany w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie (Europejska Wspólnota Gospodarcza została zastąpiona przez Wspólnotę Europejską), a także wprowadzenie nowych płaszczyzn współpracy pomiędzy państwami członkowskimi. Do pierwotnego, gospodarczego wymiaru współpracy między państwami (od powstania Unii Europejskiej I Filar) dodano wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa (II Filar) oraz wspólną politykę dot. wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (III Filar). W skład nowo powstałej Unii Europejskiej weszły Wspólnota Europejska (wcześniej Europejska Wspólnota Gospodarcza), Europejska wspólnota Węgla i Stali (istniała do 2002 r.) oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EUROATOM).

      Unia Europejska została ukształtowana, jako struktura współpracy pomiędzy państwami o odmiennym charakterze niż w przypadku tradycyjnych organizacji międzynarodowych Nie została ona wyposażona w podmiotowość prawną na płaszczyźnie prawa międzynarodowego. Miała stanowić etap pośredni na drodze do pełnej integracji gospodarczej, politycznej i walutowej państw zachodnioeuropejskich.

      Zgodnie z postanowieniami TUE, Unii Europejskiej wyznaczono konkretne cele (art. 2 TUE):

  1. Popieranie postępu gospodarczego i społecznego oraz wysokiego poziomu Zatrudnienia i doprowadzenie do zrównoważonego i trwałego rozwoju, zwł. poprzez utworzenie przestrzeni bez granic wewnętrznych, wzmocnienie spójności ekonomicznej i społecznej oraz ustanowienie unii gospodarczej i walutowej ze wspólną walutą;
  2. Potwierdzanie tożsamości na arenie międzynarodowej zwł. poprzez realizację wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w tym stopniowe określanie wspólnej polityki obronnej mającej prowadzić zgodnie z art. 17 TUE do wspólnej obrony;
  3. Umacnianie ochrony praw i interesów obywateli jej Państw Członkowskich poprzez ustanowienie obywatelstwa Unii Europejskiej;
  4. Utrzymanie i rozwijanie Unii, jako przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji oraz zapobieganie i zwalczanie przestępczości;
  5. Zachowanie dorobku wspólnotowego i jego rozwój, z uwzględnieniem zakresu, w jakim polityki i formy współpracy, ustanowione w TUE, wymagają zrewidowania w celu zapewnienia skuteczności mechanizmów i instytucji Wspólnoty.

       Powyższe cele Unii Europejskiej miały być realizowane z wykorzystaniem ram instytucjonalnych Wspólnot Europejskich, w sposób zapewniający spójność podejmowanych działań. Kompetencje w zakresie ustalania wytycznych dla polityki unijnej przyznano Radzie Europejskiej w składzie, której znalazły się głowy państw lub szefowie rządów Państw Członkowskich Unii Europejskiej oraz przewodniczący Komisji Europejskiej.

Unia Europejska stanowiła swoistego rodzaju „nadbudowę” nad trzema filarami:

I-szy filar UNIA GOSPODARCZO-WALUTOWA (obejmuje następ. wspólnoty: Wspólnotę Europejską, Europejską Wspólnotę Węgla i Stali istniała do 2002 r., Europejską Wspólnotę Energii Atomowej)

II-gi filar WSPÓLNA POLITYKA ZAGRANICZNA I BEZPIECZEŃSTWA

III-ci filar WSPÓŁPRACA W DZIEDZINIE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I SPRAW WEWNĘTRZNYCH (od wejścia w życie Traktatu Amsterdamskiego w 1999 r., filar ten dot. Współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych).     

Po wejściu w życie TUE, po raz kolejny wzmocniona została pozycja Parlamentu Europejskiego, który uzyskał większe uprawnienia w procesie tworzenia prawa wspólnotowego. Odnosiło się to zwł. do przewidzianej w Traktacie procedury współdecydowania. Ustalono, że w razie rozbieżności stanowisk pomiędzy Radą a Parlamentem przy uchwalaniu aktu prawa wspólnotowego, można powołać Komitet Pojednawczy w celu opracowania kompromisowej wersji ustawy, zatwierdzanej następnie przez Parlament i Radę (Rada nie może uchwalić aktu prawa bez zgody Parlamentu). TUE ustalił, że kadencja członków Parlamentu Europejskiego będzie trwała 5 lat. Z kolei w Radzie przemianowanej wraz z wejściem w życie TUE na Radę Unii Europejskiej (na podst. Jej decyzji własnej z dn.8. XI. 1993 r.) zwiększono liczbę przypadków, w których uchwały powinny być podejmowane kwalifikowaną większością głosów w miejsce jednomyślności. Zmieniono także tryb mianowania członków Komisji (od listopada 1993 r. przemianowanej na Komisję Europejską) przyznając prawo do zatwierdzania jej składu przez Parlament Europejski.

      TUE określił sytuację prawną Trybunału Obrachunkowego powołanego w 1977 r., sytuując go pośród głównych instytucji Wspólnot, a także Sądu Pierwszej Instancji, przyznając mu kompetencje do orzekania w niektórych rodzajach spraw lub postępowaniach. TUE przewidział także utworzenie urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich, Komitetu Regionów, Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Europejskiego Banku Centralnego, Komitetu Koncyliacyjnego i Komitetu Śledczego. Traktat rozszerzył zakres działania Wspólnot na nowe dziedziny -kulturę, ochronę zdrowia, ochronę konsumenta, edukację, szkolenia zawodowe. Uzupełniono też postanowienia dot. polityki społecznej, badań i rozwoju technicznego oraz ochrony środowiska.

      TUE został zawarty na czas nieokreślony. W dokumencie przewidziano możliwość zwoływania konferencji międzyrządowych mogących wprowadzać zmiany w jego zapisach (art. 48 TUE). Ważną zmianą wprowadzoną przez Traktat z Maastricht, było wprowadzenie w szerokim zakresie zasady subsydiarności, która miała decydować o podziale kompetencji pomiędzy członkami Wspólnoty i samą Wspólnotą. Zasada subsydiarności (zwana też zasadą pomocniczości) zakłada, że na szczeblu narodowym pozostawia się sprawy, które można skutecznie rozwiązać na poziomie narodowym. Natomiast na forum wspólnotowym, rozwiązuje się problemy, z którymi nie mogą sobie poradzić w pojedynkę poszczególne państwa członkowskie.

Traktat Amsterdamski

      Traktat Amsterdamski (TA, Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty, ang. Treaty on European Union) miał na celu przygotowanie Unii Europejskiej na kolejne rozszerzenie o nowe państwa członkowskie. Art. 48 TUE dopuszczał zmianę zapisów traktatowych przy zgodzie wszystkich członków Wspólnoty. Konferencja Międzyrządowa, podczas której zamierzano wprowadzić potrzebne zmiany traktatowe, rozpoczęła obrady w marcu 1996 i trwała ponad rok (VI.1997 r.) Jej celem było osiągnięcie postępu w procesie integracji oraz lepsze dostosowanie instytucji wspólnotowych do potrzeb Unii Europejskiej i zmieniających się warunków zewnętrznych. Uczestnicy Konferencji skupili się wokół 3 grup problemów: zbliżenia Unii do jej obywateli, wprowadzenia koniecznych zmian instytucjonalnych oraz zwiększenia efektywności działań Wspólnoty na polu stosunków międzynarodowych. Dokument został zaakceptowany przez Radę Europejską w Amsterdamie w dniach 16─17 czerwca 1997 r. Dalsze prace nad ostateczną redakcją Traktatu przeprowadzono w lecie 1997 r. Dokument podpisano 2 października 1997 r. TUE wszedł w życie po przeprowadzeniu jego ratyfikacji w państwach członkowskich Wspólnoty 1 maja 1999 r. 

      TA wprowadził istotne zmiany w II i III Filarze Unii Europejskiej.  Jeśli chodzi o II Filar -Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa (WPZiB), TA sprawił, że stała się ona w jeszcze większym stopniu domeną Unii Europejskiej, wspólnym zadaniem wszystkich Państw Członkowskich Wspólnoty. Był to istotny krok zmierzający do przekształcenia WPZiB posiadającej wcześniej charakter koordynacyjny, międzynarodowy we współpracę ponadnarodową. Do celów WPZiB dołączono ochronę integralności Unii Europejskiej. Nowym instrumentem służącym realizacji powyższych celów stały się wspólne strategie, umożliwiające w niektórych wypadkach odejście od wymogu jednomyślności na rzecz działania większością kwalifikowaną. TA ustanowił Wysokiego Przedstawiciela ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (funkcję tę pełni Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej).

      W przypadku III Filara –Współpracy w Dziedzinie Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, na mocy TA dokonano podziału na sprawy przeniesione do współpracy ponadnarodowej (I Filar) i włączone do Tytułu IV Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (polityki: wizowa, azylowa, imigracyjna i inne regulacje związane ze swobodnym przepływem osób) oraz sprawy pozostawione w ramach III Filara i objęte nadal współpracą międzyrządową (współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych). W związku z tym, od wejścia w życie TA (1 maja 1999 r.) III Filar objął współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych. Na zmiany te wpłynęła realizacja Układu z Schengen mającego wprowadzić w Unii Europejskiej swobodny przepływ osób (zniesienie kontroli na wewnętrznych granicach Unii Europejskiej, z jednoczesnym wzmocnieniem kontroli granic zewnętrznych Wspólnoty oraz wjazdu na jej terytorium obywateli państw trzecich).

      Wiele miejsce w postanowieniach TA zajęła problematyka społeczna (zatrudnianie pracowników, polityka socjalna, ochrona środowiska, ochrona konsumenta, obywatelstwo Unii Europejskiej, ochrona praw człowieka, walka z dyskryminacją). Po raz pierwszy przedmiotem uregulowań wspólnotowych stały się kwestie zatrudnienia. Traktat zobowiązywał państwa członkowskie do przygotowania skoordynowanej strategii dot. zatrudnienia oraz wdrożeniu systemu sprawozdań w tym zakresie (Komitet ds. Zatrudnienia). Do głównych polityk Unii Europejskiej zaliczono politykę ochronę środowiska uznając ją za jeden z priorytetowych elementów rozwoju Wspólnoty. W odniesieniu do obywatelstwa Unii Europejskiej zaznaczono, że jedynie uzupełnia ono, a nie zastępuje obywatelstwo narodowe. Duże znaczenie dla postępu procesu integracyjnego miały postanowienia TA dot. tzw. wzmocnionej współpracy państw członkowskich. Oznaczała ona, że państwa członkowskie mogą w pewnych szczególnych sytuacjach zadecydować o nawiązaniu ściślejszej współpracy wykorzystując do tego struktury wspólnotowe.

    TA wprowadził możliwość uchwalenia sankcji wobec Państwa Członkowskiego Unii Europejskiej, które naruszało by prawo i zasady obowiązujące we Wspólnocie. Posunięcie to miało związek z planowanym powiększeniem Unii Europejskiej o państwa Europy Środkowo-Wschodniej. TA wzmocnił też po raz kolejny pozycję Parlamentu Europejskiego. Dzięki rozszerzeniu zakresu stosowania procedury współpracy Parlament uzyskał możliwość blokowania większości propozycji legislacyjnych Komisji Europejskiej. Wzmocniono prerogatywy Trybunału Sprawiedliwości, który mógł odtąd rozpatrywać sprawy związane z polityką wizową, azylową, imigracyjną oraz swobodnym przepływem osób.

      Oczekiwania, które łączono z TA zostały pod wieloma względami niespełnione. TA nie wprowadził oczekiwanych zmian w strukturze instytucjonalnej Wspólnot Europejskich. Pewne propozycje nowych rozwiązań donoszących się do instytucji wspólnotowych zawarto w dołączonych do Traktatu dokumentach (Protokół w spr. instytucji w perspektywie poszerzenia Unii Europejskiej, Deklaracja w spr. organizacji i funkcjonowania Komisji Europejskiej), natomiast w samym Traktacie dokonano jedynie niewielkich zmian w strukturach instytucjonalnych. Obejmowały one: zwiększenie roli Parlamentu Europejskiego i Przewodniczącego Komisji Europejskiej przy powoływaniu członków Komisji Europejskiej, ustalenie maksymalnej liczby członków Parlamentu Europejskiego, uproszczenie niektórych procedur decyzyjnych z udziałem Parlamentu Europejskiego (m.in. ograniczenie stosowania procedury współpracy, uproszczenie procedury współdecydowania), poszerzenie kompetencji Trybunału Sprawiedliwości (włączenie do jego kompetencji spraw związanych z przepływem osób, polityką azylową oraz imigracyjną), a także poszerzenie kompetencji Komitetu Regionów (obowiązek konsultowania z Komitetem przez Radę Unii Europejskiej i Komisję spraw dot. polityki socjalnej, zatrudnienia, opieki zdrowotnej, ochrony środowiska, szkoleń zawodowych i transportu).Traktat nie wypracował też oczekiwanych zmian dot. nowych zasad ważenia głosów w Radzie Unii Europejskiej czy zmniejszenia liczby deputowanych do Parlamentu Europejskiego i Komisarzy w Komisji Europejskiej.     

      Traktat Amsterdamski, choć nie rozstrzygnął wielu istotnych kwestii i stanowił tylko częściowy sukces na drodze do osiągania przejrzystości prawa wspólnotowego, zapoczątkował jednak proces upraszczania i konsolidacji podstaw traktatowych. Było to ważne w kontekście kolejnego rozszerzenia Unii Europejskiej, do którego doszło w 2004 r.