Historia integracji europejskiej

img05HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

1. POJĘCIE ORAZ MODELE INTEGRACJI

Termin „integracja” pochodzi od łać. słowa integratio, -onis, które oznacza odnowienie, scalenie, uzupełnienie. Integracja polega więc na budowaniu w miarę jednolitej nowej całości z istniejących już elementów. Najczęściej termin ten używany jest łącznie z takimi określeniami jak -gospodarcza, społeczna, polityczna, kulturowa, czy regionalna. Propozycje integracyjne pojawiały się wielokrotnie na przestrzeni dziejów, praktycznie we wszystkich epokach. Integracja państw i społeczeństw pełniła zawsze określone cele, np. obronne, polityczne, religijne czy ekspansjonistyczne. Powodzenie działań integracyjnych zależało w dużej mierze od stanu stosunków oraz formalnych powiązań (zwł. instytucjonalnych) pomiędzy uczestniczącymi w nich podmiotami. Generalnie, możemy wyróżnić 3 zasadnicze modele integracji państw: federalizm, konfederalizm i funkcjonalizm.

I.  Federalizm.

     Jest najdalej idącą formą integracji państw, w której państwa decydują się na stopniową rezygnację z posiadanych uprawnień na rzecz wspólnie tworzonych struktur, instytucji o charakterze ponadnarodowym. W ten sposób tworzy się federalne państwo związkowe posiadające ponadnarodowe, demokratyczne instytucje z władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (→Unia Europejska, jako Stany Zjednoczone Europy).

II. Konfederalizm

      Jest to forma integracji państw, która podobnie jak ma to miejsce w przypadku federalizmu, zakłada zacieśnianie współpracy pomiędzy państwami, ale z wyraźnym podziałem uprawnień oraz z precyzyjnym określeniem kompetencji w poszczególnych dziedzinach przekazywanych wspólnym instytucjom. W przypadku konfederalizmu integracja państw zakłada zachowanie odrębności oraz suwerenności poszczególnych podmiotów. Integracja w tym modelu sprowadza się w praktyce do ścisłej współpracy pomiędzy państwami, wspomaganej przez wspólne instytucje oraz wypracowywania wspólnych stanowisk w kluczowych dziedzinach. Na gruncie europejskim zwolennikiem tego typu integracji był Charles de Gaulle  (→Unia Europejska, jako Europa Ojczyzn).

III. Funkcjonalizm

      Jest pragmatycznym modelem integracji, w którym podstawą jest ścisła współpraca pomiędzy państwami. W tym przypadku liczą się przede wszystkim konkretne korzyści wynikające z integracji (zwł. natury ekonomicznej), mniejsze znaczenie natomiast przypisuje się do zakresu kompetencji państw oraz tworzonych instytucji ponadnarodowych.

2. GENEZA PROCESU INTEGRACYJNEGO W EUROPIE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

      Proces integracji europejskiej, w którym obecnie uczestniczymy, zapoczątkowany został w niedługim czasie od zakończenia II wojny światowej. U jego podstaw znalazły się tragiczne doświadczenia związane z największym i zarazem najtragiczniejszym konfliktem zbrojnym w historii ludzkości, wywołanym przez Niemcy hitlerowskie. W wyniku wojny większość państw europejskich została zniszczona. Zginęły też miliony mieszkańców Europy. Koszmar II wojny światowej dopełniły okrucieństwa w niespotykanej formie i na nieznaną wcześniej skalę, których symbolem stała się planowa eksterminacja społeczności żydowskiej Europy określana dziś, jako Holocaust.

      Po zakończeniu II wojny światowej, w Europie, a zwł. w jej części zachodniej, paradoksalnie biorąc, wytworzyły się warunki sprzyjające procesowi integracyjnemu. Państwa zachodnioeuropejskie wyszły z wojny wprawdzie bardzo osłabione (m.in. zniszczone gospodarki, infrastruktura, zasoby ludzkie), ale za to zjednoczone jak nigdy dotąd politycznie oraz zgodne, co do konieczności obrony podstawowych praw ludzkich oraz wartości demokratycznych. Potrzeba zaprowadzenia nowego ładu w Europie była wówczas dla wszystkich oczywista. Przywódcy zachodnioeuropejscy bez zastanowienia zdecydowali się na podjęcie skoordynowanych działań mających na celu odbudowę gospodarek europejskich oraz stworzenie na Starym Kontynencie nowego ładu politycznego, który mógł zagwarantować narodom bezpieczeństwo oraz dać szansę na pomyślny rozwój w przyszłości.

      Planując zaprowadzenie nowego porządku w powojennej Europie, za kluczowe zadanie uznano odbudowę gospodarek państw europejskich. Zarówno dla polityków, jak i dla wybitnych intelektualistów europejskich, gospodarka nie była celem integracji, ale jedynie środkiem, narzędziem, które miało zapewnić powodzenie temu planowi. Liderzy zachodni wiedzieli, że gospodarka jest fundamentem, na którym można będzie zbudować nowe struktury bezpieczeństwa i rozwoju w Europie. Przywódcy państw zachodnioeuropejskich zdawali sobie też sprawę z tego, że działając w pojedynkę nie będą mogli skutecznie konkurować politycznie i gospodarczo na arenie międzynarodowej ze Stanami Zjednoczonymi, czy rosnącym w potęgę ekspansywnym Związkiem Radzieckim. Jedynie ścisłe współdziałanie mogło dać państwom zachodnioeuropejskim szansę na zdobycie i utrzymanie wysokiej pozycji na arenie międzynarodowej. Wielce niepokojące i jednocześnie mobilizujące Europejczyków stawały się poczynania dotychczasowego sojusznika z okresu wojny, Związku Radzieckiego, który brutalnie utwierdzał panowanie na kontrolowanym przez siebie obszarze Europy Środkowo-Wschodniej, otwarcie propagując przy tym ideologię komunistyczną oraz wspierając jej rozprzestrzenianie się na całym świecie.

      Stany Zjednoczone Ameryki popierały w pełni plany zbudowania w powojennej Europie nowego ładu, który zapewniłby bezpieczeństwo oraz zapobiegł na przyszłości wybuchowi nowego konfliktu zbrojnego. Amerykańskie stanowisko podyktowane było nie tyle wspomnieniami związanymi z niedawno zakończonym konfliktem zbrojnym, w którym uczestniczyły Stany Zjednoczone, ile obawami przed ekspansją Związku Radzieckiego. Po zniszczeniu faszyzmu, ideologia komunistyczna stała się głównym zagrożeniem dla demokracji. Lata powojenne były czasem kształtowania się nowego, dwubiegunowego układu politycznego w Europie i na świecie (Wschód-Zachód), który mógł prowadzić do nowej, globalnej konfrontacji. Po jednej stronie znalazły się demokratyczne państwa Zachodnie, po drugiej zaś stronie totalitarny Związek Radziecki i podporządkowane przez niego państwa satelickie budujące wrogi Zachodowi blok wschodni. Sytuacja ta miała zasadniczy wpływ na powojenny proces integracji europejskiej, zmobilizowała Europę Zachodnią do podjęcia stanowczych działań integracyjnych. Integracja polityczna i gospodarcza pomogła państwom zachodnioeuropejskim przetrwać trudny okres rywalizacji pomiędzy Wschodem i Zachodem zwany „zimną wojną”. Nie bez znaczenia dla działań integracyjnych miały obawy o ewentualne nowe rozbudzenie nacjonalizmów w Europie, szczególnie w odniesieniu do Niemców, którzy pod koniec lat 40─tych odzyskali państwowość (w 1949 r. w szczególnych warunkach podziału na dwa państwa – Republikę Federalną Niemiec i Niemiecką Republikę Demokratyczną). Państwa koalicji antyhitlerowskiej dążyły do ostatecznej neutralizacji państwa niemieckiego poprzez jego podział, kontrolę oraz włączenie go do wspólnie podejmowanych inicjatyw oraz tworzonych wówczas struktur. Ważnym powodem, dla którego Stany Zjednoczone poparły proces integracji europejskiej, o którym nie można zapominać, były amerykańskie nadzieje na zdobycie dużego i bardzo chłonnego w okresie powojennym rynku europejskiego. Oczekiwania Amerykanów w tej dziedzinie były wkalkulowane w koszty Planu Marshalla, przeznaczonego na wsparcie odbudowy państw europejskich.

      Jak już zaznaczyliśmy, głównym celem państw europejskich w okresie powojennym stała się odbudowa ich gospodarek oraz infrastruktury. Od realizacji tego zadania rozpoczął się też proces integracji europejskiej. Właściwymi bodźcami dla niego stały się porozumienia gospodarcze zawarte przez państwa zachodnioeuropejskie w II-giej poł. lat 40-tych (Konwencja o Unii Celnej Państw Beneluksu, Traktat Brukselski, Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej) oraz pomocowy Plan Marshalla:

Konwencja o Unii Celnej Państw Beneluksu (The Benelux Customs Union)

      Traktat powołujący do istnienia Unię Celną Państw Beneluksu (Belgii, Holandii i Luksemburga) został podpisany 5 września 1944 r., przez przebywające na uchodźctwie w Londynie rządy wym. państw. Porozumienie dało podstawy prawne dla utworzenia w przyszłości unii celnej pomiędzy Państwami Beneluksu. Zgodnie z umową zaplanowano wprowadzenie wspólnej taryfy celnej, która z czasem miała być zastąpiona unią gospodarczą. Umowa nabrała mocy prawnej i zaczęła obowiązywać od 1 stycznia 1948 r. Obowiązywała do 1 listopada 1960 r., kiedy to zastąpiła ją Unia Ekonomiczna Państw Beneluksu (The Benelux Economic Union).

 –Traktat Brukselski (The Treaty of Economic, Social, and Cultural Collaboration and Collective Self-defence)

      Traktat Brukselski, podpisany 17 marca 1948 r. przez Państwa Beneluksu oraz Francję i Wielką Brytanię, był pierwszym w powojennej Europie porozumieniem dot. szerokiej współpracy w dziedzinie gospodarczej i społecznej, a także bezpieczeństwa państw zachodnioeuropejskich. Traktat zapoczątkował proces integracji europejskiej w wymiarze wspólnej polityki obronnej. W przypadku jakiejkolwiek agresji ze strony państw trzecich, sygnatariusze porozumienia zobowiązani byli do udzielenia sobie wzajemnie natychmiastowej pomocy militarnej. Rozwinięciem Traktatu Brukselskiego były -Unia Zachodnioeuropejska (UZE) oraz Traktat Północnoatlantycki (NATO).

Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (Organization for European Economic Co-operation)

      Organizacja ta została utworzona 16 kwietnia 1948 r. w celu koordynowania realizacji pomocowego Planu Marshalla dla Europy. Weszło do niej 16 państw korzystających z funduszy Amerykańskich, tj. Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Wielka Brytania, Włochy, Austria, Dania, Grecja, Irlandia, Islandia, Norwegia, Portugalia, Szwecja, Szwajcaria oraz Turcja. Organizacja ta przekształciła się w przyszłości w Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (1961, Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD).

Plan Marshalla (European Recovery Program)

      Była to jedna z najważniejszych inicjatyw wspierających odbudowę Europy po II wojnie światowej. 5 czerwca 1947 r. sekretarz stanu USA George Catlett Marshall, podczas swego przemówienia na Uniwersytecie Harvarda, przedstawił propozycję pomocy ze strony rządu amerykańskiego dla zniszczonych w wyniku wojny państw europejskich. Plan Marshalla został oficjalnie przedstawiony 12 lipca 1947 r. na specjalnej konferencji w Paryżu, w której brali udział przedstawiciele państw europejskich. Propozycja Marshalla została uchwalona przez Kongres Stanów Zjednoczonych 3 kwietnia 1948 r. (Foreign Assistance Act of 1948).

      Plan Marshalla był realizowany w latach 1948-52. Włączono do niego większość państw europejskich, w tym także Związek Radziecki, a nawet Turcję. ZSRR zrezygnował jednak szybko z udziału w amerykańskim planie pomocowym, twierdząc, że ma on w rzeczywistości na celu uzależnienie państw europejskich od Stanów Zjednoczonych. Sowieci wymusili też na podporządkowanych sobie państwach Europy Środkowo-Wschodniej zrzeczenie się udziału w Planie Marshalla. Brak suwerenności sprawił, że Polska (od 1952 r. Polska Rzeczpospolita Ludowa), choć była jednym z najbardziej zniszczonych w wyniku II wojny światowej krajów, nie mogła skorzystać przy odbudowie z pomocy amerykańskiej.

      Stany Zjednoczone pragnąc, aby środki z Planu Marshalla były jak najlepiej spożytkowane, poparła powołanie Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej, która miała dbać o jak najlepsze wykorzystanie funduszy pomocowych. Łącznie wartość przeznaczonej pomocy materialnej dla Europy ze strony Rządu amerykańskiego wyniosła, 5 mld dolarów. Uczestniczące w Planie Marshalla państwa otrzymały pomoc materialną w postaci towarów niezbędnych przy odbudowie ich gospodarek, ponadto środki uzyskane ze sprzedaży tych dóbr przeznaczano na kluczowe oraz odbudowę i rozbudowę zniszczonej podczas wojny infrastruktury. Amerykanie zarządzali programem pomocowym za pośrednictwem Administracji Współpracy Gospodarczej (Economic Cooperation Administration), która posiadała w państwach uczestniczących w programie pomocowym swoje przedstawicielstwa oraz specjalnie powołane w tym celu podmioty gospodarcze. Plan Marshalla w istotnym stopniu przyczynił się do powojennej odbudowy państw zachodnioeuropejskich. Pomógł też samej Ameryce poprzez podtrzymanie koniunktury gospodarczej w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie.

    Wyrazem tryumfu idei integracji był Kongres Europejski w Hadze (7-10 maja 1948 r.), zorganizowany z inicjatywy Józefa Retingera, wybitnego polskiego pisarza i polityka oraz Duncana Sandys’a, polityka brytyjskiego (zięcia Winstona Churchilla). Na Kongres przybyli wybitni politycy, naukowcy oraz intelektualiści z wielu państw. Jego uczestnikami byli m.in: Premier Wielkiej Brytanii oraz wielki zwolennik integracji europejskiej Winston Churchill, Premier Włoch Alcide de Gasperi, Premier i Minister Spraw Zagranicznych Belgii Paul Henri Spaak oraz przyszły Kanclerz Niemiec (zachodnich) Konrad Adenauer. Podczas Kongresu podjęto dyskusję nt. możliwości urzeczywistnienia idei integracji Europy. Idea ta została przedstawiona w latach 20-tych XX w. przez twórcę paneuropeizmu, austriackiego polityka Richarda Nikolausa hrabiego Coudenhove-Kalergi’ego. Obrady Kongresu toczyły się w ramach trzech sekcji: politycznej, gospodarczo-społecznej i kulturalnej. W trakcie dyskusji starli się sobą zwolennicy dwóch zasadniczych wizji integracji Europy -federalistycznej i konfederalistycznej. Uczestnicy emocjonującej debaty zgodzili się ostatecznie, że najlepszym rozwiązaniem będzie przyjęcie umiarkowanego modelu federalistycznego, jako podstawy przyszłych działań integracyjnych. Kongres Europejski w Hadze okazał się doniosłym wydarzeniem okresu powojennego. Oprócz ważnych rezolucji końcowych na Kongresie przygotowano też „Przesłanie do Europejczyków”, w którym uczestnicy Kongresu zobowiązali się do podjęcia w niedalekiej przyszłości konkretnych działań mających na celu zjednoczenie państw zachodnioeuropejskich. Efektem politycznych ustaleń Kongresu Europejskiego było zainicjowanie Ruchu Europejskiego oraz powstanie Rady Europy.

     Ważnym wydarzeniem interesującego nas okresu, które zwróciło uwagę na potrzebę podjęcia działań integracyjnych, o którym nie powinniśmy zapominać, było wygłoszone 19 września 1946 r. przez premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla przemówienie na Uniwersytecie w Zurychu. W wystąpieniu tym Churchill podkreślił znaczenie wsparcia, jakiego udzieliły walczącym z Hitlerem narodom europejskim Stany Zjednoczone Ameryki oraz odniósł się do przyszłości powojennej Europy. Wybitny polityk brytyjski wypowiedział wtedy znamienne i jednocześnie prorocze dla przyszłości Europejczyków słowa: „[…] to właśnie z Europy -przypomniał Churchill- wyzionęło całą serią straszliwych, nacjonalistycznych konfliktów, wywołanych przez żądne władzy ludy […]. To one zrujnowały pokój i pozbawiły ludzkość życiowych perspektyw na XX wiek […]. Do jakiego stanu doprowadzono naszą Europę? […] Oto, co zyskali Europejczycy, podzieleni na tak wiele starożytnych państw i nacji […]. Jednak istnieje pewien środek. Środek, który masowo i dobrowolnie zastosowany przez zdecydowaną większość ludności w wielu krajach, mógłby, niczym cudem […] przeistoczyć wizerunek Europy, lub przynajmniej jej znaczną cześć […]. Na czym miałby polegać ten suwerenny środek? Na przywróceniu europejskiej konstrukcji, przynajmniej na tyle, na ile potrafimy i nadaniu jej formy struktury, pozwalającej na bezpieczne życie w wolności i pokoju. Musimy stworzyć coś na podobieństwo Stanów Zjednoczonych Europy”. Warto przypomnieć, że po raz pierwszy o utworzeniu Stanów Zjednoczonych Europy mówił twórca Ruchu Paneuropejskiego Richard Nikolaus Coudenhove-Kalergi w swojej książce zat. Pan-Europa wydanej w latach 20-tych XX w.