Gospodarka oparta na wiedzy


img07GOSPODARKA OPARTA NA WIEDZY

Jedną z przemian współczesnej gospodarki, która zasługuje na szczególną uwagę, jest jej  reorientacja, polegająca na stopniowym przechodzeniu od gospodarki materiałochłonnej, opartej na ekonomii skali, do gospodarki opartej na wiedzy i nowoczesnych technologiach. Dotychczasowe konkurowanie państw i regionów poprzez ich zasoby materialne jest zastępowane  konkurowaniem poprzez zasoby niematerialne, a konkretnie poprzez wiedzę i technologię. W państwach wysokorozwiniętych buduje się dziś nowy typ gospodarki określanej mianem Gospodarki Opartej na Wiedzy (GOW). O szansach rozwoju państw i regionów w coraz większym stopniu decyduje więc potencjał intelektualny oraz wiedza związana z najnowszymi osiągnięciami  współczesnej nauki, zwł. nauk ścisłych, technicznych. Budowa „nowej gospodarki”, w której kluczową rolę odgrywają wiedza oraz innowacje, staje się w XXI w. podstawowym wyzwaniem dla państw dążących do osiągnięcia wysokiego poziomu rozwoju oraz konkurencyjności.

ISTOTA GOW

Zdaniem wybitnego amerykańskiego ekonomisty, Paula Michaela Romera (1955─), profesora Uniwersytetu Stanforda, podstawowe znaczenie we współczesnej gospodarce odgrywają nie tylko czynniki materialne (hardware), jak to było do tej pory, ale w coraz większym stopniu wiedza, zarówno kodyfikowana (codified knowledge, software, m.in. książki, projekty techniczne, opracowania zapisane na nośnikach elektronicznych), jak i niekodyfikowana (tacit knowldge, wetware, wiedza niewypowiedziana, istniejąca w umysłach, wyrażająca ludzkie przekonania, umiejętności i zdolności).  Jak wiemy, powszechnie stosowany termin „wiedza”, nie posiada jednej, ogólnie przyjętej definicji i zmienia się w zależności od tego z jakiej perspektywy patrzymy na wiedzę  (psychologia, ekonomia, zarządzanie). Przyjmując jedną z definicji, możemy przyjąć, że wiedza to „ogół wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystania”. Z ekonomicznego punktu widzenia, który jest właściwy dla rozważań nt. nowoczesnej gospodarki, wiedzę będziemy traktować, bądź jako informacje wykorzystywane do podejmowania określonych decyzji, bądź jako aktywa, tj. dobra ekonomiczne stanowiące przedmiot obrotu rynkowego.

Termin Gospodarka Oparta na Wiedzy (ang. Knowledge–Based Economy), a także stosowane z  nim zamiennie takie terminy jak, nowa gospodarka (new economy), gospodarka cyfrowa (digital economy) czy gospodarka sieciowa (network economy), wiążą się z  pojęciem społeczeństwa informacyjnego, które pojawiło się w latach 70. XX w. i nawiązywało do słynnej teorii fal technologicznych wybitnego amerykańskiego socjologa i futurologa, Alvina Tofflera (1928-). Kluczowym elementem jego teorii jest technologia. Koncepcja fal technologicznych odnosi się do przełomowych wynalazków wdrażanych przez człowieka na przestrzeni dziejów. Toffler rozpatruje historię ludzkości w kontekście trzech następujących po sobie faz -fal technologicznych:

I─sza fala, fala agrarna, której początek wiąże się z pojawieniem ok. 10 000 lat temu  wynalazków i umiejętności związanych z rolnictwem oraz upowszechniającym się osiadłym trybem życia ludzi.

II─ga fala, fala przemysłowa, związana z dwoma szczególnymi wynalazkami epoki nowożytnej – wynalazkiem druku oraz maszyny parowej. Charakteryzowała się wytwarzaniem wielkiej ilości  stali, produkcją energii elektrycznej, nieograniczonym wykorzystywaniem kopalnych surowców energetycznych, wprowadzeniem nowych środków transportu i powstaniem komunikacji masowej oraz wprowadzeniem standaryzacji i uniformizacji.

III─cia fala, fala poprzemysłowa, faza współczesna. Charakteryzuje się wdrażaniem na masową skalę nowych technologii informatycznych i komunikacyjnych, które dają nieograniczone wręcz możliwości kontaktowania się oraz transferu informacji.

Opisywana przez A. Tofflera „trzecia fala”, reprezentuje gospodarkę poprzemysłową, w której kluczowe i coraz większe znaczenie zaczynają odgrywać informacje oraz to, co jest z nimi w stanie uczynić człowiek wykorzystując swój intelekt. Zmiany, na które zwraca uwagę Toffler są efektem m.in. rewolucji technologicznej związanej z powstałymi stosunkowo niedawno technologiami informatycznymi i komunikacyjnymi (ITC, ang. Information and Communication Technologies), kształtowaniem się gospodarki globalnej oraz coraz ściślejszego związku współczesnej gospodarki z nauką i jej najnowszymi osiągnięciami. Kluczem do zbudowania „nowej gospodarki” są nowoczesne technologie, a zwł. pojawienie się nowych typów technologii, technologii GPT (ang. General Purpose Technology), jak uważają znawcy zagadnienia, technologii o „przełomowym znaczeniu i o szerokim zasięgu (o wielu postaciach i różnych rodzajach zastosowań oraz o wielu rodzajach komplementarnych połączeń z innymi technologiami)”. Pośród wskazanych technologii, najważniejszymi wydają się być najlepiej dziś rozwinięte technologie informacyjne i komunikacyjne (ICT), coraz większe znaczenie odgrywają także rozwijane intensywnie –technologie nowych materiałów i paliw, biotechnologia oraz nanotechnologia. Niemniej jednak wymienione technologie, w tym technologie ICT, są niewystarczające do zbudowania GOW. Oprócz nich potrzebne jest jeszcze odpowiednie zorganizowanie sfery społecznej, dzięki czemu można realizować skuteczną politykę technologiczną i innowacyjną, w których nacisk położony zostaje zarówno na tworzenie wykwalifikowanych kadry dla „nowej gospodarki”, jak i na nowe rozwiązania organizacyjne, nowe sposoby zarządzania oraz związane z nimi instytucje.

Istnieje wiele definicji precyzujących czym jest „nowa gospodarka”. Ze zrozumiałych względów nie jesteśmy w stanie przedstawić wszystkich definicji GOW, zwrócimy więc uwagę na dwie spośród nich. Jedną sformułowała Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) w swojej publikacji poświeconej GOW. Według OECD, nowy typ gospodarki, o której mowa, to gospodarka, która „bezpośrednio bazuje na produkcji, dystrybucji oraz stosowaniu wiedzy i informacji (directly based on the production, distribution and use of knowledge and information)”. Z kolei według A. K. Koźmińskiego, GOW to gospodarka, w której przedsiębiorstwa opierają swoją przewagę konkurencyjną na wiedzy, zaś jej budowanie odbywa się poprzez „tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu i sukcesowi przedsiębiorstw opierających przewagę konkurencyjną na wiedzy”.  Podstawą do zbudowania GOW są be wątpienia innowacje oraz planowa polityka proinnowacyjna państwa. Według A. Kuklińskiego stymulatorem rozwoju społeczno–gospodarczego dla GOW staje się ludzka wiedza oraz możliwości jej tworzenia, co prowadzi do wytworzenia się pomiędzy gospodarką, a społeczeństwem swoistego sprzężenia zwrotnego.  W społeczeństwie postindustrialnym, na co zwraca uwagę amerykański socjolog Daniel Bell „wiedza i informacja stały się źródłem strategii i przemian społeczeństwa, czyli tym samym, co kapitał i praca w społeczeństwie przemysłowym”.

Obserwowany dziś na świecie przełom, związany ze stopniowym przechodzeniem do GOW, jest zmianą o charakterze fundamentalnym. W poprzedniej epoce, czynnikami decydującymi o rozwoju gospodarczym były przede wszystkim –surowce, siła robocza (jak najtańsza), dobra infrastruktura techniczna i organizacja oraz sprawnie funkcjonujący transport. Ekonomia koncentrowała się m.in. na opisywaniu i udoskonalaniu procesu przetwarzania jednych dóbr materialnych w nowe dobra materialne. Obecnie, w czasach gospodarki poprzemysłowej bazującej na wiedzy i nowoczesnych technologiach, wym. czynniki rozwoju gospodarczego są sukcesywnie zastępowane przez nowe czynniki, którymi stają się wysoko wykwalifikowani pracownicy, uczelnie wyższe i ośrodki badawcze, infrastruktura informatyczna, a także, na co jeszcze zwrócimy uwagę,  tworzone przez władze publiczne warunki sprzyjające budowie oraz rozwojowi nowej gospodarki.

Cechami charakterystycznymi GOW, na które wskazuje S. Korenik, są akceleracja tworzenia wiedzy, wzrost tworzenia kapitału niematerialnego, innowacyjność traktowana priorytetowo oraz rewolucja w zasobach wiedzy. Droga do sukcesu gospodarczego oraz konkurencyjności wiedzie więc poprzez pozyskiwanie i przetwarzanie informacji oraz tworzenie na ich podstawie wiedzy wykorzystywanej następnie w sposób praktyczny. Zdaniem A. Kuklińskiego, przejście do GOW uwidacznia się m.in. we wzroście przewagi konkurencyjnej państw i regionów specjalizujących się w wytwarzaniu produktów wysoko przetworzonych oraz zaawansowanych technologicznie.  

DETERMINANTY GOW

  1. Kapitał ludzki.
  2. Wyższe uczelnie oraz instytucje naukowo─badawcze.
  3. Instytucje finansowe i kredytowe.
  4. Infrastruktura teleinformatyczna.

 

I. Kapitał ludzki. Jest podstawą dla GOW. Zasoby ludzkie właściwe dla zbudowania nowej gospodarki to pracownicy o wysokich kwalifikacjach zawodowych opartych o rzetelne wykształcenie, obeznani z techniką informatyczną, znający języki obce, mobilni oraz posiadający motywację do twórczego i efektywnego działania na rzecz nowoczesnej gospodarki.

II. Wyższe uczelnie oraz instytucje naukowo─badawcze. Pełnią rolę dostawców wiedzy (pomysłów, technologii) bez której nie można zbudować nowej gospodarki. Nauka, a także edukacja niższego szczebla, przyczyniają się też do tworzenia klimatu sprzyjającego postępowi technicznemu oraz innowacyjności. Warunkiem koniecznym dla zbudowania GOW jest ścisłe powiązanie sektora naukowo–badawczego z przedsiębiorstwami, szczególnie należącymi do grupy MŚP. Dzięki takiemu aliansowi możliwe staje się efektywne wykorzystanie wiedzy dostarczanej przez infrastrukturę naukowo─badawczą.

III. Instytucje finansowe i kredytujące. Dostarczają kapitał dla przedsięwzięć gospodarczych wysokiego ryzyka charakteryzujących budowę GOW w której podstawą są innowacje (tzw. venture capital). Sprawnie rozwinięty system instytucji finansowych i kredytujących, które służą budowaniu nowej gospodarki oznacza nie tylko finansowanie konkretnych przedsięwzięć gospodarczych i naukowych, ale także likwidację barier kapitałowych dla podmiotów angażujących się w budowanie GOW.

IV. Infrastruktura teleinformatyczna. Obejmuje technologie informatyczne i komunikacyjne (ICT), a także sposoby ich przyswajania przez społeczeństwo i podmioty gospodarcze. Podstawową siłą napędową GOW w tej dziedzinie jest Internet, dzięki któremu możliwa jest nieograniczona wymiana informacji. Internet upowszechnia wiedzę oraz usprawnia łączność pomiędzy instytucjami naukowymi i badawczymi stanowiącymi kuźnię pomysłów dla GOW.

Należy podkreślić, że wszystkie wymienione elementy oddziaływują na siebie wzajemnie, i w zależności od stopnia ich rozwoju przyczyniają się w mniejszym lub większym stopniu do sukcesów w rozwijaniu nowoczesnej gospodarki. Niedorozwój wskazanych czynników jest jednocześnie podstawową barierą w budowaniu GOW.

INNOWACYJNE REGIONY KLUCZEM DO ZBUDOWANIA GOW

Budowa GOW, jak widzimy, jest uzależniona od wielu różnorodnych czynników. Jednym z nich jest czynnik regionalny. Budowa „nowej gospodarki” zawsze posiada swój wymiar lokalny. W przypadku Polski jest on szczególne ważny, gdyż Polska jest krajem bardzo zróżnicowanym pod  względem potencjału oraz i możliwości rozwojowych poszczególnych województw. Dobrze rozwinięte regiony stanowią bazę dla budowy krajowej GOW. Szczególną uwagę  przywiązuje się tutaj do podnoszenia konkurencyjności regionów. W warunkach gospodarki wolnorynkowej, konkurencyjność regionów oznacza ich zdolność do trwałego rozwoju, przekładającego się bezpośrednio na wzrost poziomu życia mieszkańców na danym obszarze. Ważnym czynnikiem rozwoju i jednocześnie wzrostu konkurencyjności regionów (zwł. regionów opóźnionych w rozwoju takich jak np. województwa Polski Wschodniej) jest ich zdolność przyciągania inwestycji, szczególnie inwestycji zagranicznych posiadających charakter innowacyjny, a także efektywne wykorzystanie Funduszy Strukturalnych Unii Europejskiej.

Budowa regionalnej GOW jest zadaniem skomplikowanym i długofalowym. Nie każdy region jest obszarem, w granicach którego występują warunki sprzyjające dla tworzenia i wdrażania innowacji, które, jak już podkreślono, są konieczne przy budowie „nowej gospodarki”. Najlepsze warunki dla rozwoju innowacyjności występują w regionach dobrze rozwiniętych i już konkurencyjnych. Region konkurencyjny to region, który „jest w stanie przystosować się do zmieniających warunków szybciej niż inne regiony, przez co osiąga poprawę swojej pozycji we współzawodnictwie między regionami”. Takimi regionami mogą być jedynie te regiony, w których władze i przedsiębiorcy potrafią prawidłowo odczytywać potrzeby lokalnej gospodarki oraz wykorzystać wiedzę na potrzeby jej rozwoju oraz sukcesywnej modernizacji.

W warunkach polskich  największe szanse na zbudowanie w przewidywalnej przyszłości nowoczesnej, innowacyjnej gospodarki mają regiony dobrze rozwinięte, uprzemysłowione. Podnoszenie innowacyjności regionów w Polsce próbuje się osiągnąć przy pomocy regionalnych strategii innowacyjnych oraz Regionalnych Systemów Innowacji (RSI). Regionalny System Innowacji tworzy  grupa przedsiębiorstw oraz instytucji powiązanych ze sobą wzajemnie na określonym obszarze, wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności danego obszaru. RSI tworzą, zarówno instytucje sektora publicznego, jak i prywatnego. System RSI obejmuje: przedsiębiorstwa, władze regionalne, uczelnie oraz instytuty badawczo–rozwojowe, agencje rozwoju regionalnego, instytucje finansowe i kredytowe oraz organizacje działające na rzecz przedsiębiorczości i innowacji (m.in.: inkubatory przedsiębiorczości, regionalne centra transferu technologii, parki technologiczne i firmy konsultingowe). M. Miedziński dzieli RSI na systemy w których przeważa funkcja tworzenia innowacji (regiony innowacyjne) oraz systemy w których przeważają działania adaptacyjne i modyfikacyjne (→regiony „uczące się”). Region nastawiony na wdrażanie innowacji będzie zawsze regionem „uczącym się”. Według R. Floridy (1957─), amerykańskiego ekonomisty i urbanisty, który w latach 90─tych XX w. stworzył pojęcie regionu „uczącego się”, region tego typu upodabnia się do „uczącego się przedsiębiorstwa”, czyli wprowadza ulepszenia, nowe rozwiązania oraz poprawia własną organizację. Jak uważają niektórzy znawcy zagadnienia, w regionach „uczących się”, wiedza wytwarzana jest w społeczeństwie dzięki wzajemnej współpracy. Jest to wiedza praktyczna i zawsze związana z bieżącymi potrzebami. W procesie tworzenia wiedzy uczestniczą jednostki naukowe i naukowo─badawcze oraz specjaliści  reprezentujący różne dziedziny wiedzy. Dla lepszej efektywności, wytwarzanie wiedzy w regionie „uczącym się” powinno być zarządzane przez władze lokalne. Zdaniem S. Kornika, region „uczący się”, ulega bezustannym zmianom, tworzy wysoko oceniane innowacje technologiczne, zmienia radykalnie swoje działania i przez to unika skostnienia.

Wspierające budowę „nowej gospodarki” RSI stanowią szczególnego rodzaju układy sieciowe. Wszystkie należące do nich podmioty gospodarcze oraz instytucjonalne mają za zadanie aktywnie uczestniczyć w tworzeniu oraz wdrażaniu innowacji (zwł.  technologicznych) i osiągać z tego tytułu jak największe korzyści. Relacje pomiędzy poszczególnymi uczestnikami sieci opierają się na zasadzie kooperacji, wymiany, nie zaś na zasadzie podległości jednych podmiotów wobec drugich. RSI wymagają takiej zmiany w podejściu do zarządzania regionem, aby poszczególne elementy sieci były w stanie sprostać pojawiającym się w codziennej działalności tych podmiotów różnorakim trudnościom. Realizacja polityki innowacyjnej w regionie wymaga bezwzględnie wsparcia ze strony władz lokalnych. Układ sieciowy RSI jest optymalnym rozwiązaniem dla budowy regionalnej GOW. W Polsce jesteśmy obecnie na etapie rozwijania RSI  oraz wspierających je regionalnych strategii innowacyjnych. Te ostatnie mają za zadanie podnosić poziom innowacyjności gospodarki regionalnej poprzez tworzenie współzależności między ważnymi dla niej podmiotami (wyższe uczelnie, agencje rozwoju regionalnego, władze lokalne, instytucje B+R). Chodzi tu o bardziej efektywne wykorzystanie skumulowanych w regionie zasobów wiedzy, technologii i doświadczeń związanych z realizacją innowacyjnych przedsięwzięć gospodarczych. Wytycznych do rozwijania regionalnych systemów oraz strategii innowacji dostarczają strategie rozwoju Unii Europejskiej, dla których budowa GOW jest jednym z priorytetów.